Introductie in de Griekse muziek: van rebètika tot èndechna, van zelfkant tot kunstvorm, van Tsitsànis tot Theodhoràkis: ,,Hoe het ‘lelijke eendje’ een sierlijke zwaan werd’’.

Introductie in de Griekse muziek: van rebètika tot èndechna, van zelfkant tot kunstvorm, van Tsitsànis tot Theodhoràkis: ,,Hoe het ‘lelijke eendje’ een sierlijke zwaan werd’’.

Er is méér dan Zorba en de Kinderen van Piraeus in het eindeloze onderwerp dat Griekse muziek is. We trachten met woord en muziek de overgang te illustreren van de rauwe en groezelige liederen van de kleurrijke zelfkant tot het Griekse kunstlied dat via film en sociale omwenteling tot bij ons bekend werd. De unieke combinatie van de rebètika (de zo typische sound van de bouzoùki) met de hoogstaande Griekse poëzie van Sefèris en Elytis (twee Nobelprijs winnaars!), Ritsos en zovele anderen, werd het handelsmerk van Theodhoràkis, Hadjidhàkis, Markópoulos en Xarhàkos, de Grote Vier van de èndechna, de kunstliederen. De invloed hiervan op de hedendaagse Griekse (lichte) muziek scène is enorm. Ook dat laten we horen op onze reis doorheen volk, land en geschiedenis van Hellas.

Antoine Légat.

I. Introductie.

MUZIEK: Zorba’s Dans (Mikis THEODHORÁKIS voor film Zorba De Griek naar het werk van Nikos KAZANTZÁKIS) / Ta Pedjà tou Pirèa/Les enfants du Pirée (film Never On Sunday/Jamais le dimanche) (Melína MERKOÚRI zingt Manos HADJIDHÁKIS) / Who Pays The Ferryman (O Varkàris) (Yannis MARKÓPOULOS, voor het gelijknamige feuilleton dat op Kreta speelt, indertijd razend populair, mede verantwoordelijk voor de toeristische ramp rond Elounda Beach!)

-Drie liederen verbonden met de Griekse muziek zoals die bekend is aan een vrij breed publiek: in de sixties en seventies kwam die door omstandigheden bovendrijven. Daar is nauwelijks een verlengde aan gebreid, ondanks een overwinning in het Eurosongfestival. De zin voor public relations, zo eigen aan een Mikis THEODHORÁKIS, is de huidige generatie eerder vreemd. Het heeft ook te maken met de lucratieve locale scène die een overstap naar het buitenland niet noodzakelijk maken, integendeel, risico’s met zich meebrengen en hoe dan een ook een financiële stap terug betekenen.

-We handelen niet over de Griekse klassieke muziek, die pas na 1830 ontstaat, onder Italiaanse invloed (volkslied van MÁNTZAROS op de Ode aan de Vrijheid van nationaal dichter Dionysios SOLOMÓS. In de 20e eeuw toch enkele grote vertegenwoordigers met twaalftonen componist Nikos SKALKÓTTAS en dirigent-toondichter Dimitri MITRÓPOULOS. Ook niet over de zo verscheiden volksmuziek (van puur etnisch tot ,,folk’’ en ,,cross-over’’), de zeer uitgewerkte Orthodoxe/Byzantijnse gezangen (Petros PELOPONNÍSIOS, Theodóhros VASSILIKÓS, Lykoùrgos ANGELÓPOULOS, AGIOPOLÍTIS) of de hedendaagse, op het westen gerichte rock of oriëntale popmuziek (van de iets betere laïkà tot de skylàdhika of pulp) Ja, er is Griekse grunge, rap, reggae, kindermuziek en noem maar op! Er is het zeer uitgebreide en bijzonder gevarieerde terrein van de dhimotikà, de volksmuziek, niet alleen in het Grieks, maar ook in het Ladino (Sefardisch joods), met invloeden vanuit de Byzantijnse gezangen, Italië, Albanië en de hele Balkan, het oosten (Turkije), gaande van Korfoe tot de Pondos, het zuiden van de Zwarte Zee… Er is ook zeer mooie filmmuziek, zoals van Elèni KARAÏNDHROU voor de films van Theo ANGELÓPOULOS (de laatste jaren vielen beiden geregeld in de prijzen!) We missen dus wel enigszins een totaalbeeld.

II. Roots and Fruits.

MUZIEK: Syneffiasmèni Kyriakî (Bewolkte Zondag) van en door Vassilis TSITSÁNIS (versie 1980; vertaling): het past te beginnen met de grootste rebètiko artiest Tsitsànis. Opname van één van zijn bekendste liederen, zowat het tweede volkslied geworden van Hellas. Geschreven in 1953 onder en tegen de Duitse bezetting. Maar de context kan gemakkelijk tot elke situatie verbreed worden.

Het is de zo belangrijke lachtàra (weemoed, fado) en kaïmôs (oerverdriet dat jou verbrandt) van Griekenland, vergelijk met de blues, en termen als spleen, Weltschmerz, Sehnsucht

De toonaard verkennende, ritmisch vrije taxími, waarbij de toehoorder het liedje moet raden… Kort voor zijn dood werd deze versie opgenomen en Tsitsànis is dan al lang niet meer de zanger en bouzoukispeler van weleer, maar het is zo’n zwaar geladen opname dat de schoonheid ervan buiten kijf staat. Door Hadjidhàkis werd Tsitsànis in ’48 tijdens een ophefmakende spreekbeurt ,,de Griekse Bach’’ genoemd, het startpunt van het salonfähig maken der rebètika…

III. Rebètika I: Piraeusstijl (1933-37)

Wat is de rebètiko? Wat zijn de rebètika? De oorsprong van de naam is niet bekend, evenmin als van de bouzoùki (bouzouki = snaarinstrument met hoge klank van onduidelijke afkomst, Grieks of Turks…of nog veel ouder; behoort wel tot de familie der Turkse kort- of langhalsluiten zoals de saz, de tzouras, enz.)  Verstedelijking van Griekenland vanaf 1850 (industrialisatie…Hellas had een achterstand in te lopen: het land vertoefde in de ,,ME’’ van 1453 tot 1821-30!) De rebètika (of mourmoùrika…Vele andere benamingen!) behoorden tot de zelfkant in de grote centra: havens als Hermoùpolis op Syros en Piraeus; verder de metropolen Constantinopel, Thessalonîki, Athene en…de grootsteden van Amerika. De muziek kwam in een stroomversnelling vanaf de Megàli Katastrofî, de Grote Katastrofe van 1922: na de mislukking van de ,,herovering’’ van de kusten van Klein-Azië op Kemal Atatürk, de brand van Smyrna, nu Izmir en de akkoorden van Lausanne, werden 1,5 miljoen ,,Grieken’’ (lees: orthodoxen) versast/verkast naar Griekenland. Deze mensen, niet alleen armen dus en niet alleen Grieks sprekenden, overspoelden Hellas. Ze brachten ook een betere soort, sterk oriëntale muziek mee: beroepsmuzikanten, dus een veel hoger niveau, breed instrumentarium (ook viool, lyra of vedel, enz.), zangeressen (Rosa ESKENAZI, Rita ABADZÍ, in de States Marika PAPAJÍKA), de café-aman, de aman-liederen of amanèdhes, overkoepelend de smyrnèïka. Die bevruchtten de rebètika, bestonden lange tijd naast de rebètika, werden ten slotte opgeslorpt in de rebètika en daarna laïkà.

MUZIEK: Sousta Politikî (Constantinopel, mijn, Droom en Foltering) door Andonis DALGÁS (’33) of Yati Fumaro Kokaïni (Waarom ik Cocaïne rook) door Rosa ESKENÁZI met Dimitrios ,,Salonîkios’’ SEMSIS aan viool.

Toch, als we denken aan de rebètika, dan zijn dat vooral de liederen in de droge Piraeusstijl en de ,,gevangenisliederen’’ van Thessaloniki.

Deze rebètes hadden een geheel eigen cultuur. Daartoe behoorde een eigen gedragscode (prototype der rebètes, enk. rebètis: Nick Mathèsis; revolver, dolk, ,,een moord gepleegd hebben’’, al is het maar in naam, gangsteroutfit, deukhoed, arm uit de mouw) maar geen enkele aanzet tot verandering of ( r )evolutie.

Drie milieu’s: café, tekès (hasjkit) en fylakî (de gevangenis)

Instrumenten: bouzouki, baghlamàs, oosterse luiten, saz, tzouràs, enz.; gitaar, slagwerk.

Vijanden: overheid, politie (Bairaktàris: foto; kapot slaan bouzouki’s en baghlamàdes = mv. van baghlamàs, kleine broertje van bouzouki met de hoge toon), burgerij gericht op London, Parijs en Wenen.

De typische dansritmen: chasàpiko, chasaposèrviko, tsiftetèli, plus de zeïmbèkiko, het ritme met de ,,tel te veel’’ (7/8 en 9/8 volgens diverse indeling), de dans der eenzamen…Vergelijk met de huidige zeïmbèkiko rage!

MUZIEK: Frangosyrianî (Meisje uit het katholieke deel van Syros) van en door Markos VAMVAKÁRIS (1935): nog invloed van de volksmuziek. Markos vormde met Yorgos BATIS, ARTEMIS en STRATOS de eerste kompanîa.

De figuur van Yovan TSAOUS. De Amerikaanse connectie: eerste rebètika opnames komen van daar en van Konstantinopel.

MUZIEK: O Boufedhzís/De Buffethouder of Yiftopoùla sto Chamàm/Zigeunerin in het Turks Badhuis van BATIS draaien) = geboorte der Piraeusstijl. Of Oli Rebètes tou Dounjà (Alle Rebètes van de Wereld) van VAMVAKÁRIS (vertaling)

Abrupt einde van de Piraeusstijl via de censuur van Metaxàs vanaf ’37, de bezetting (I Katochî; Michàlis JENÍTSARIS)

MUZIEK: O Saltadóros/De Wagenbespringer (Michàlis JENÍTSARIS)

IV. Rebètika II: de archondorebètes (1948-52)

De burgeroorlog (Mikis en Manos duiken op);

de archondorebètes, de rebètes die zingen over hun ellende, maar als het ware in Rolls Royce naar hun ‘werk’ gaan;

groten als Tsitsànis met zangeres Marika NINOU, ,,heldin’’ van de film Rebètiko van Kostas FERRIS, en Yannis PAPAIOÁNNOU, de auteur van Kapetan Zeppos, zo bekend in de versie van Sotiría BELLOU;

virtuoos Manolis HIÓTIS: vierde snaar aan de bouzouki, waardoor het spelen van westerse toonaarden geen probleem meer is (dodende verwesterlijking);

figuren als Zambetas, Yorgos Mitsàkis, Yorgos Katsaros (USA), Perpiniàdhis, Tsaousàkis, Stelios KAZANTZÍDHIS en vele anderen;

de dure (night) clubs waar de rebètes nu wel voor de ‘betere burger’ spelen! Zie de huidige peperdure clubs en de restaurants waar men tegen betaling borden kapot slaat, al was het maar om zijn buur te overtroeven; Babis GOLES, Babis TSERTOS…

overgang naar de laïkà, de volkse liederen, beïnvloed door de westerse populaire liederen (Franse chansons bvb.) én de…Indische filmmuziek!

MUZIEK: de gelegenheid om Archondissa/Maîtresse te draaien van TSITSANIS   

V. Naweeën en nawerking.

De echte rebètes sterven of…overleven, maar zelden als muzikant. Tsitsanis en Papayoànnou zijn uitzonderingen. Jenitsaris helpt zijn broer als groentenboer!

Revival onder de kolonels als vorm van protest (Ilias PETRÓPOULOS en zijn standaardwerk over Rebètika, de Australische Gail HOLST en haar nog steeds knappe boekje Road To Rembetika; Diônysis SAVVÓPOULOS en het nummer Zeïmbèkiko met Sotiría BELLOU) en de explosie na de verjaging van het gehate regime. Rehabilitatie van Markos, Jenitsaris en de anderen.

MUZIEK: Ta Vengàlika sou Màtja/Jouw Bengaalse Ogen van Yorgos DALÁRAS met PYX LAX. Dalàras is een zeer belangrijke hedendaagse exponent: de Griekse topzanger met de gouden stem, de juiste afkomst, de charme en de wijde blik.

MUZIEK: ook Nikos PAPÁZOGLOU, die besefte dat zijn grootouders uit Smyrna (Izmir) de baai van Salonîki kwamen binnenvaren in ’22, speelt een grote rol. Trelli ki Adhèspoti, Gek en zonder Baas is een nummer waar oost en west mekaar galant ontmoeten. Of Kanîs edhô dhen tragoudhà door GLYKERÍA (tekst)

Er is ook de hedendaagse rebètika…in alle maten en gewichten

MUZIEK: Iordànis TSOMÍDHIS of Babis TSERTOS

VI. Endechna (laïkà) of (volkse) kunstliederen: koppeling hoogstaande Griekse poëzie…

…aan westerse instrumenten.

MUZIEK: Pame mia Volta sto Fengari (Laten we eens een keer naar de Maan gaan) met Melina MERKOÚRI uit Never On Sunday. Beter is Nanourisma/Wiegenlied op tekst van de in Griekenland op handen gedragen Spaanse dichter Federico Garcia LORCA, gezongen door Nena VENETSÁNOU.

MUZIEK: dezelfde componist begreep al snel dat er voor de stelling van zijn collega veel te zeggen viel…paste zich aan: Otan symvî sta Pèrix + Machalômangas (uit Ta Pèrix van Manos HADJIDHÁKIS met Voula SAVVÍDHI) (1974; gevolg van zijn eigen platen met ,,boetedoening’’ Paschaliès apô ti Nekri Ji, Epistrofî en Skiros Aprilis tou ’45.

…aan de oriëntale rebètika  (Mikis THEODHORÁKIS): zijn toonzetting van de Epitafios op tekst van Yannis RITSOS, met Grigoris BITHIKÓTSIS en Manolis HIÓTIS was historisch.

MUZIEK: Maar voor veel mensen hier is Mauthausen de cyclus die, samen met de Canto General (Pablo NERUDA), het geweldige oratorium To Axion Estî en de filmmuziek van Zorba en Etat de Siège, het langst bijblijft. Mauthausen, op teksten van Ka(m)banèllis, bracht ook die alt naar voren die zo verbonden is met Mikis, Maria FARANDOÚRI: Asma Asmaton kennen wij hier ook heel goed via Liesbeth LIST! Die plaat kwam er trouwens op aansporing van Mikis zelf, die Liesbeth in ’67 hoorde en verrukt was over haar stem!

Maar zowel Mikis als Manos dachten aan de grote Griekse poëzie…

Yorgos Sefèris, Odyssèas Elýtis, Nikos Kazantzàkis, Yannis Ritsos, Kostas Karyotàkis, Manólis Anagnostàkis, Dionýsios Solomós, enzovoort. Ook ,,buitenlanders’’ als Federico Garcia Lorca!

MUZIEK: Mikis THEODHORÁKIS en nogmaals Nena VENETSÁNOU, met Omorfi Poli, tekst geschreven door zijn broer Yannis; voor de film Lipotàchtes/Deserteurs, uit de cd Ikônes.

Oost en west, volkse en orkestinstrumenten, gewone stemmen en operazang samen…

MUZIEK: uit de Liturgie van Orfeus (Yannis MARKÓPOULOS) (I Evridhîki perimèni/Eurydike wacht en Me ton Tropo tis Agàpis/Op de Wijze van de Liefde) Figuur en mythe van Orfeus; de Liturgie: achtergronden, bedoelingen, uitwerking, Belgische connectie; of Edhó Yenníthika door Vicky MOSCHOLIOÚ bij Yannis MARKÓPOULOS!

MUZIEK: uit de vele andere namen (Angélique IONÁTOS; Kristi STASSINOPOÚLOU; Nikos XYDHÁKIS, Ilias ANDHRIÓPOULOS…) kiezen we misschien Maria FARANDOURI die Ta Ellinopoula zingt, geschreven door Eleni KARAÏNDHROU (die we al vermeldden als filmcomponiste en die schoonzus is van Maria)…Of nog liever Dhromi Palí (zang: Nena VENETSANOU; muziek: Mikis; gedicht: Manólis Anagnostàkis)

OFWEL nemen we San Majemèni van Notis MAVROUDHÍS, gezongen door de zangeres vermeld bij Ta Pèrix van Manos, nl. Voula SAVVÍDHI. Zij nam deze plaat op na 20 jaar stilzwijgen…De song is bovendien het vrouwelijke antwoord op BAYANDERAS’ San Majemèno

VII. Teloorgang van de Griekse ziel

MUZIEK: I Chondroballoù van Stavros XARHÁKOS (de schrijver van de schitterende muziek voor Rebètiko, de film van Kostas FERRIS, pastiche van de ,,echte’’ rebètika!) gezongen door actrice Dhespoti (?) DIAMANDÍHDOU (vertaling)

VIII. Coda.

MUZIEK: Prosefchî van Haris ALEXÍOU, ode aan haar toen nog niet lang overleden mentor Manos HADJIDHAKIS (vertaling)

Uitdeinen: Thalassa van Yannis MARKOPOULOS (uit Wie betaalt de Veerman?), OF I Ora Xechàstike van ELYTIS-ANDHRIOPOULOS door Alkestis PROTOPSALTIS, OF I Aria tis Melancholîas van MARKOPOULOS (uit Ana-Yennisi/Renaissance)

13 december 2006.

Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s