Raquel TAVARES in CC De Spil te Roeselare op vrijdag 22 januari 2010: introductie

 

Voor de volgende optredens van Raquel TAVARES, zie www.linkwadraat.be !

 

 

Raquel TAVARES in CC De Spil te Roeselare op vrijdag 22 januari 2010: introductie.

 

Fadista Raquel Tavares (RT) is niet te verwarren met de jonge Kaapverdische zangeres Sara Tavares met Portugese wortels, die ook al een aantal jaren bezig is en o.a. te zien was op het Brugse Cactus Festival en de Gentse Handelsbeurs.

 

Raquel is nog op een leeftijd dat het niet onbeleefd is te zeggen hoe oud ze is. Met 24 (of 25) is ze bijzonder jong: velen moeten decennia werken en wroeten om internationaal te staan waar Raquel nu al prijkt. Ofwel heeft ze veel geluk gehad zoals een pak leeghoofdige popsterren. Ofwel heeft ze nu eenmaal een uitzonderlijk talent, dat haar opstuwt naar de grote podia van deze aardbol. Ik denk dat het bij Raquel het laatste is.

 

Geluk moet je altijd een beetje hebben, om dat talent de goede voedingsbodem te geven. Kort gezegd: je moet dat talent hebben op de juiste plaats en op het juiste moment. In dit plaatje valt alles in precies de juiste plooi. Omdat er echter in dit korte leven niet zo heel veel gebeurd is, is het misschien wenselijk om de fado als muziekstijl en levensovertuiging nog eens even te plaatsen. Geen wereldschokkende beweringen, maar vermits RT in essentie de traditie voortzet, is het goed deze zaken in herinnering te brengen.

 

De naam fado (met –o geschreven maar in het Portugees is een niet-geaccentueerde –o uitgesproken als ‘oe’: Chistiano Ronaldo) laat er niet veel twijfel over bestaan. De term is afgeleid van het Latijnse fatum, het lot. Het lot dat ons nu eens goed gezind is en ons dan weer volkomen tegenwerkt.

De fado is het Portugese levenslied, geografisch verbonden met de armoedige kroegen van hoofdstad Lisboa (Lissabon), meerbepaald de hooggelegen wijk Bairro Alto, en de in de begindagen eveneens arme wijken Mouraria en Alfama, waar RT van afkomstig is, maar ook verbonden met de universiteitsstad Coimbra. De muziek is tegenwoordig zo populair en gewaardeerd dat ook in Porto en andere plekken fado te horen is. Misia, gecontesteerd door sommigen als fadozangeres, volgens mij onterecht, opereert vanuit Spanje. Je vindt nu ook buiten Portugal mensen die de fado omarmen, ook in Nederland (Nynke Laverman die de ‘Friese fado’ uitvond, op teksten van J.J. Slauerhoff, de varende arts, waar ook Cristina Branco zich aan gelaafd had), Vlaanderen (Marie Koop) en onze beide Lage Landen ( Fernando Lameirinhas)

 

Nauw verbonden met de fado is het begrip ‘saudade’, alleen bekend in het Portugees en het verwante Galicisch. Het wordt zwak vertaald als ‘weemoed’ of ‘heimwee’, maar slaat evenzeer op plezierige herinneringen, die, en dat is essentieel, evenwel niet meer weerkeren., het ‘verdriet om wat (misschien nooit eens was maar) nooit meer zal zijn/terugkeren’. Dat verdriet kan een plaats (vaderstad bvb.) of een persoon (bvb. een grote liefde) betreffen.

 

Natuurlijk zijn er gelijkenissen met genres als de Algerijnse raï, de Argentijnse tango, de US blues, de Afrikaanse morna, de Andalusische flamenco, de Griekse re(m)bètika, maar met elk van deze zijn er verschillen. Er zijn een handvol gemeenschappelijk punten: het zijn alle genres vertrokken vanuit het volk, en dan bij voorkeur uit de achterbuurten, soms zelfs de rosse buurten en de zelfkant. Alle gaan ze terug tot in de mist der tijden en hun begin  is onbekend, of op zijn minst anoniem. Alle waren ze ooit, op een bepaald punt van hun bekende evolutie, misprezen, alle zijn ze nu gewaardeerd, vaak ook gestileerd en hebben ze andere muziekvormen soms sterk beïnvloed. Voor de rest is dit voer voor etnologen en musicologen.

 

Wat de fado betreft, men geeft graag een historische begindatum: 1829. Maria Severa (1820-1846) is alvast de eerste fado zangeres die nationaal bekend is. Ze was de kleurrijke en vurige dochter van een kroegbazin en begeleidde zichzelf op de ‘guitarra portuguesa‘(waarover straks meer) Ze was een vrijgevochten vrouw, bekend als ‘de vrouw met een sigaret in de mond’ (schilder José Malhoa) Ze had een affaire met de edelman Comte de Vimioso en dat was een serieus schandaal in die tijd. Wat er ook van zij, Maria Severa staat model voor de fadista en voor de oude fado, een ideaal rolmodel, zoals Jesse James dat is in de cowboyliedjes.

 

Sleutelfiguur is Alfredo Duarte Marceneiro (1891-1982) die van de fado in Lisboa candlelight muziek gemaakt heeft met zijn hese, klaaglijke stem. Ook hij had iets met een sigaret (en een onafscheidelijke pet) en weigerde op te treden met microfoon, op de TV en in het buitenland. Hij profiteerde van het respect dat de fado begin 20e eeuw genoot en die leidde tot een eerste bloeitijd in de jaren twintig en dertig, lang voor de Griekse rebètika die eer genoot. Maar zoals buurland Spanje vergleed Portugal in een burgeroorlog en naar het imago van Spanje haalde de burgerdictatuur van Salazar het (=hogere middenklasse, de kerk, get grootkapitaal) Waar de rebètika de vijand bleef van de Griekse dictaturen, bleek Fado een middel voor het regime om het volk rustig te houden, samen met Futebol en Fatima, de drie F’s. Wie niet meewerkte, kon zich aan een bezoek van de PIDE verwachten, de geheime politie, en kreeg een ticket enkel naar een gerieflijke kerker. De meeste fadista’s werkten mee (zelfs passief verzet lijkt er niet geweest te zijn)

 

Waar met het verdwijnen van de kolonels de rebètika uit het verdomhoekje werd gehaald, gebeurde het omgekeerde met de fado, dat tussen 1950 en 1970 wel zijn tweede grote bloeiperiode kende. De fado had intussen ook haar wereldster, Amália (da Piedade Roberdã) Rodrigues (1920-1999) Ze zong vele teksten van een… Fransman, Alain Oulman. Zij heeft haar geboorteplaats Alcántara, Lisboa, op de wereldkaart gezet en de fado overal uitgedragen, zoals wellicht overbekend: ze is en blijft het boegbeeld van de fado, de toetssteen, de norm, de standaard, en ze wordt nog steeds aangehaald als de ‘nummer 1’ door alle nieuwe zangstemmen. Maar ook zij had te leiden onder de terugslag van de fado als ‘de muziek van de collaborateurs’, na de Anjerrevolutie van 1974. Men heeft aangehaald dat ze tijdens de dictatuur de verboden Communistische Partij financieel steunde, maar het verweer is zwak. In zo’n situatie van ‘zwart of wit’ is er vooral héél veel ‘grijs’.

 

Begin jaren tachtig werd AR dan toch gelauwerd met een hoge nationale onderscheiding, teken dat de oude wonden al snel aan het helen waren. En in jaren negentig kwamen plots jonge fadista’s op, wat zich tot heden voortzet: Misia, Mariza, Cristina Branco, Mafalda Arnauth, Anna Moura, Lula Pena, Ana Lains… Grote fadista’s uit het verleden zijn Maria Da Fé, ooit nog op één van de eerste Brugges Festival en in 2009 gelauwerd voor 50 jaar fado, en Argentina Santos (zie YouTube voor mooie stukjes!!!) Bij de mannen zijn Jorgé Fernando (°1957) en Camané grote namen. Ook Camané won, zoals RT veel later, de Grande Noite do Fado in 1979. Ook hij is een ‘alfacinha’, een geboren en getogen inwoner van Lisboa. Verder Carlos do Carmo en de jonge Pedro Mouthino. Coimbra: José Alfonso en Fernando Machado Soares.

 

De fado is de muziek van de stem, dat in de eerste plaats, zoals dat in de flamenco ook zo uitgesproken is (denk aan cantaor El Cabrero die neerkijkt op de fantastische Paco del Gastor, slechts een tocaor!) Maar we weten allemaal welke heerlijke klanken de begeleiding produceert. Er is de guitarra portuguesa, er is de viola (of gewone Spaanse klassieke gitaar met stalen snaren) en soms ook een basgitaar of contrabas. Dat is het.

 

De Portugese gitaar zou afgeleid zijn van de zgn. Engelse gitaar of guittar, een kleine citer populair in de tweede helft van de 18e eeuw. Het is niet zeker of er al een citer bestond voordat de Engelse gitaar werd ingevoerd (via de handelscontacten in de 18e eeuw), zodat de huidige PG een combinatie is van de twee: het is nog onvoldoende onderzocht, maar het klinkt aannemelijk. Er ontstond in de 19e eeuw een wemeling aan vormen en modellen, maar in de 20e eeuw was er standaardisatie tot slechts twee modellen. Er is veel aan gemoderniseerd en de maten werden aangepast, maar de klank bleef behouden. Er is een Lisboa en een Coimbra model. Tegenwoordig komt een derde model op, de grotere guitolão. Er is nogal wat verschil in maten, stemming, afwerking, maar wat de klank betreft: de meer complexe Lisboa gitaar heeft de typische resonantie van een bel, de Coimbra gitaar heeft meer geaccentueerde bassen. Een herkenningspunt is de smallere nek van Lisboa gitaar.

 

De speeltechniek is de dedillo of dedilho: enkel duim en wijsvinger. Enkel de vingernagels, geen contact met het vlees, tegenwoordig ‘fingerpicks’ van plastic of schildpadschelp. Een reus van het instrument was Armandinho (1891-1947) in Lissabon. Erkende grootmeesters nu zijn José Nunes en José Fontes Rocha. Voor Coimbra zijn vader en zoon Paredes de groeten: vader Artur Paredes (1899) en zoon Carlos Paredes (nog in België te gast kort voor zijn dood: speelde geen fado zei hij zelf) Nog een grote is Marcos António Portugal.

 

Gedegen info over de fado vind je bij Dirk LAMBRECHTS, Fado, de Tranen van de Taag. Het heeft al een zekere leeftijd, maar is nog steeds verkrijgbaar (o.a. bij Muziekmozaïek)

 

Raquel Tavares komt van Alfama, de oudste wijk van Lissabon, tussen het kasteel São Jorge en de Taag. Naam is afgeleid van het Arabisch ‘al hamma’ (‘baden/fonteinen’) Ooit was Alfama = Lissabon. Het was toen en nu een visserswijk, bekend om zijn kronkelende steegjes. Alfama krijgt een eerbetoon in de titel van de tweede cd ‘Bairro’ (= ‘Wijk’), ‘mijn school, mijn leven, mijn volk’. RT stamt uit een heuse ‘fado familie’ (weinig info te vinden al hebben Tavares van heel de wereld hun sporen nagelaten op het web) In de beste traditie begeleidt zichzelf op de GP als dat moet, of zingt ze a capella. Dat ze nog meer pijlen op haar boog heeft, bewijst het feit dat ze deelnam aan de Portugese versie van…Sterren op de Dansvloer, ‘Dança Comigo’. Met haar partner João Tiago vertegenwoordigde ze haar land zelfs op de Eurovision Dance Contest 2008 met een ‘fusion of rumba and tango’! Ze werden 8e

 

Ze zong al in de straten van Alfama op haar vijfde, iets wat niet echt als ‘standaard’ werd aanzien, want fado was toen nog ‘ouderwets’ en ‘minderwaardig, iets van het laagste volk, geassocieerd met het gehate dictatoriale regime’. Ze behoort niet tot de ‘fado novo’, die net als de ‘tango nuevo’ en ‘flamenco nuevo’ ontstaan samen met de opkomst van een nieuwe generatie. Ze zegt dat ze niet aan archeologie doet, want er zijn wel nieuwe klankkleuren en registers in haar fado, maar het is hoogstens ‘traditionele fado in een nieuw kleedje’. Die hele pure fado vind je nog in de Graça wijk (straat), in de Tasca do Jaime en Tasca do Chico, op zondagnamiddag. Dergelijke tascas (casas do fado) waren haar leerschool.

 

Als ze twaalf is, wint ze (zie eerder) de Grande Noite do Fado, wat haar toestaat op te t:reden in Rome, Bologna, Parijs.  In 2005 neemt ze deel aan de ‘Novissima Geração do Fado’ (‘De nieuwste generatie van de fado’) en gaat ze voor het eerst solo in Zamora (Spanje) tijdens de ‘Ciclo de Fado’. In 2006 volgt haar eerste cd ‘Raquel Tavares’ en won ze (onder anderen!) de ‘Amália Rodrigues’ prijs. Sindsdien deed ze tournees in vele landen van Europa en Zuid-Amerika.

 

Ten slotte: Raquel Tavares wijst er graag op dat fado niet alleen verdriet is, dat saudade niet alleen weemoed betekent. Fataliteit en nostalgie horen bij de fado, maar het leven is zoveel meer dan dat: de dingen van alledag, vriendschap, feesten, samenleven en delen, de Taag, de oceaan. En het toverwoord dat dit allemaal samenhoudt, is telkens opnieuw EMOTIE, misschien nog de meest precieze vertaling van… SAUDADE!

 

Antoine Légat (22 01 10)

 

Andere Portugese muziek, niet zonder fado invloed: Madredeus (Teresa Salgueiro), Rui Veloso, Dulce Pontes. Kaapverdische morna: Cesaria Evora.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Concertinleiding. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s